اى كه گرديدى و جستى و نديدى در جهان * يك جنيد و شبلى و معروف كرخ و بايزيد ديده بگشا تا عيان بينى به هر گوشه هزار * عمر و عاص و عتبه « 1 » بو جهل و مروان و يزيد * * * بر صدور زمان ، زان نه جاى دارم و جاه * كه كنگ « 2 » و مسخره و شوخ و زن به مرد نيم نيم دو روى و منافق چو ماه و تير و از آن * به عيش و قدر چو ناهيد و اورمزد نيم از آن ز كسب فضايل نه سيم دارم و سان * كه رشوه‌گير و رباخوار و وقف دزد نيم انتقاد سالم در هنر و ادبيات : « براى آنكه انتقاد بتواند به حربهء كارآيى در پيشرفت هنر بدل شود ، بايد محيط روحى و اخلاقى لازم آن نيز پديد شود . . . وحدت ظاهرى و سالوسانه بد است ، تفرقهء ستيزجويانه نيز بد است ؛ وحدت اصولى نه ستيزه را برمىتابد و نه سالوسى و عيب‌پوشى را ؛ ما بايد فن اين همبستگى نوين انسانى ثمربخش را در عمل بيازمائيم . نقادان ما بايد در چنين محيطى ، و براى ايجاد چنين محيطى عمل كنند ، محيطى كه اين بيت جامى به خوبى آن را توصيف مىكند : « 3 » بيگانه تنيم و آشنا دل * پر جنگ زبان و پر صفا دل ناقد بايد خبره ، عادل و صريح باشد و انتقاد شنونده ، بايد حق دوست و ستايش پسند و زودرنج و نقد گريز نباشد و بداند كه به قول عطار : هركه دون حق ، ترا نامى نهد * تو يقين دان كو ، ترا دامى نهد يا به قول سعدى : كور ، بهتر از بينايى است كه حاضر به ديدن و شنيدن خطاهاى خود نيست . گر هردو ديده هيچ نبيند ، به اتفاق * بهتر ز ديده‌يى كه نبيند خطاى خويش « 3 » اشتلم : غير از هجو و هجاء ، در مواردى ، شرايط و اوضاع و احوال ايجاب مىكند كه

--> ( 1 ) . عتبة ابن ربيعه ، مانند عمر عاص و بو جهل و مروان از مخالفان جدى اسلام بودند . ( 2 ) . كنگ ، مرد ستبر و قوىهيكل ، چنان كه شاعر گويد : گه گريبانم بگيرد قحبه‌اى * گاه كنگى بشكند دندان من « رشيدى » ( 3 ) . احسان طبرى : سخنرانى دربارهء شعر از مجله شوراى نويسندگان و هنرمندان ايران ص 18 .